აზონი
მცხეთის მმართველი მატიანეებიდან
ძველი წელთაღრიცხვის IV–III საუკუნეები
აზონი, ანუ აზო, შუა საუკუნეების ქართული მატიანეების თხრობით, ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობის შემდეგ ძველ ქართლს მართავდა. ორი მატიანე მასზე სხვადასხვაგვარად მოგვითხრობს. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ მას აზოს უწოდებს, არიან-ქართლის უსახელო მეფის ძეს, რომელიც ალექსანდრემ თავის ხალხთან ერთად საკუთრივ ქართლში მოიყვანა და მცხეთაში პირველ მეფედ დასვა; მასთან ერთად თითქოს გაცისა და გაიმის კერპების კულტიც მოვიდა.
„ქართლის ცხოვრება“ მას აზონად, იარედოსის ძედ იცნობს და უცხოდ, მაკედონელად ხატავს, რომელმაც მცხეთა ასი ათასი მეომრით აიღო, მატიანე მათ „ჰრომთა“ უწოდებს. ალექსანდრემ თითქოს უბრძანა მას, თაყვანი ეცა მზისთვის, მთვარისა და ხუთი ვარსკვლავისთვის და ემსახურა უხილავი ღმერთისთვის, სამყაროს შემოქმედისთვის. ამ ვერსიაში აზონი ტირანად წარმოდგება: მან ფარნავაზის მამა და ბიძა მოკლა, ფარნავაზმა კი, ეგრისელი ქუჯის დახმარებით ლაშქარი შეკრიბა, დაამხო და მოკლა იგი.
ვინ იდგა ამ სახის მიღმა, ადრეული ქართული ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე ჩახლართულ გამოცანად რჩება. ქართველი მეცნიერი სერგი გორგაძე მის მმართველობას პირობითად ძველი წელთაღრიცხვის 330–272 წლებით ათარიღებდა, მაგრამ ამ თარიღებში სიზუსტე არ არის. სომხური ტრადიცია, მოვსეს ხორენაცი, მოგვითხრობს მითრიდატეზე, დარიოსის სატრაპზე, რომელიც ალექსანდრემ იბერებს დაუყენა, და გიორგი მელიქიშვილი მასა და აზონს შორის ბევრ მსგავსებას პოულობდა; ზოგი მკვლევარი აზონის სახელს არგონავტების მითის იასონსაც კი უახლოებდა. ორივე მატიანე მთავარში თანხმდება: სამეფო ხელისუფლება მცხეთაში ადრეულ ელინისტურ ხანაში აღმოცენდა, და ამას უცხო წყაროებიც ადასტურებს.