მწერალი, „ერის მამა“
1837–1907

ილია ჭავჭავაძე (1837–1907) კახეთში, ყვარელში დაიბადა. 1857 წელს იგი პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე შევიდა, მაგრამ მეოთხე კურსზე სწავლას თავი დაანება და სამშობლოში დაბრუნდა საქართველოს აღორძინებისთვის. იგი თერგდალეულთა, სამოციანელთა თაობის მეთაური გახდა, რომელმაც რუსეთიდან ევროპული ლიბერალური იდეები ჩამოიტანა.
ჭავჭავაძემ ორი გაზეთი დააარსა, „საქართველოს მოამბე“ და „ივერია“, რომელთა ირგვლივაც ათწლეულების მანძილზე ქართული აზრი იკრიბებოდა, თბილისში დააფუძნა სათავადაზნაურო ბანკი, მისი ფორმულა „ენა, მამული, სარწმუნოება“ კი ეროვნულ მრწამსად იქცა. იგი იყო მწერალი, პოეტი, პუბლიცისტი და გამომცემელი, ანუ, არსებითად, იმპერიის ქვეშ მყოფი ხალხისთვის აშენებდა ყველაფერს, რაც ერს ესაჭიროება: პრესას, ფულს, სკოლას და საერთო ენას.
1905 წლის რევოლუციის შემდეგ ქართველმა თავადაზნაურობამ იგი იმპერიის სახელმწიფო საბჭოში აირჩია, სადაც იგი ღიად გამოდიოდა ბოლშევიკების წინააღმდეგ. 1907 წლის 28 აგვისტოს მცხეთის მახლობლად, წიწამურთან ჩაუსაფრდნენ და მოკლეს. ილიას სიკვდილს მთელი საქართველო დასტიროდა, აკაკი წერეთელმა კი დაკრძალვაზე თქვა, რომ მისი ღვაწლი ერის აღორძინებაში მომავალი თაობებისთვის მაგალითი იქნებოდა. იგი მთაწმინდის პანთეონში დაკრძალეს, 1987 წელს კი ქართულმა ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა, როგორც წმინდა ილია მართალი.