იმერეთი
ცენტრალურ-დასავლური მხარე ქუთაისის გარშემო; გელათისა და ბაგრატის მონასტრები, იმერული ყველი და ხაჭაპური.
იმერეთი დასავლეთ საქართველოს ისტორიული ბირთვია, გადაჭიმული რიონის შუა დინებაზე, გურიასთან საზღვართან არსებული სუბტროპიკებიდან რაჭის საზღვართან თითქმის 2850 მ სიმაღლის ალპურ მდელოებამდე. დედაქალაქია ქუთაისი, ქვეყნის ერთ-ერთი უძველესი ქალაქი და საქართველოს მეორე უდიდესი აგლომერაცია.
აქ ხვდება ერთმანეთს კარსტული რელიეფი (პრომეთეს და სატაფლიის მღვიმეები, ოკაცეს კანიონი) და შუა საუკუნეების საქართველოს ოქროს ხანა: ბაგრატის ტაძარი და გელათის მონასტერი ქუთაისსა და მის შემოგარენში იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი.
იმერული სამზარეულო და მეღვინეობა ცალკე გასტრონომიული სკოლაა: იმერული ხაჭაპური, სულგუნის ყველი, ცოლიკოურისა და ციცქის მსუბუქი ქვევრის ღვინოები, სვირის აპელაცია.
აჭარულისა თუ სვანურისგან განსხვავებით, წყაროები იმერეთისთვის ცალკე, ფართოდ დოკუმენტირებულ კოსტიუმის ტრადიციას არ გამოყოფენ: აქ ატარებდნენ საერთო-ქართულ ჩოხას მამაკაცები და გრძელ კაბას წინსაფრით ქალები, ისტორიული საქართველოს დაბლობი მხარეებისთვის დამახასიათებელი საბაზისო კომპლექტი.
შეძლებული ოჯახებისთვის აბრეშუმი და ოქრომკედი შავი ზღვის ვაჭრობით შემოდიოდა; ჭრილი და ნაქარგობა ახლოს იყო დასავლეთ საქართველოს მეზობელი დაბლობი მხარეების კოსტიუმთან.
სანახავი
- მოწამეთის მონასტერიმონასტერი მდინარე წყალწითელას თავზე, მაღალ კონცხზე დგას, ქუთაისიდან ექვსი კილომეტრით ჩრდილო-აღმოსავლეთით, და მისი სახელი „მოწამეთა ადგილს“ ნიშნავს. VIII საუკუნეში ძმებმა დავით და კონსტანტინე მხეიძეებმა მურვან ყრუს არაბთა ლაშქარს წინააღმდეგობა გაუწიეს; როცა აჯანყება დამარცხდა, ისლამის მიღებაზე უარი თქვეს და სიკვდილით დასაჯეს. გადმოცემით, მათი ცხედრები ამ ბორცვზე ლომებმა ამოიტანეს, მდინარე კი სიკვდილით დასჯის შემდეგ სისხლით შეიღება და აქედან მიიღო სახელი წყალწითელა. XI საუკუნეში მეფე ბაგრატ IV-მ აქ ტაძარი ააგო და ძმებს წმინდანებად სცემენ თაყვანს. მათი ნაწილები 1923 წელს მუზეუმში გაიტანეს, მაგრამ პროტესტის შემდეგ დააბრუნეს და დღემდე მონასტერში ინახება. ადგილობრივი თქმულებით, აქედან გელათამდე გვირაბი მიდიოდა.
- გელათის მონასტერიმონასტერი ქუთაისიდან რამდენიმე კილომეტრით ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ფერდობზე, 1106 წელს დავით აღმაშენებელმა დაიწყო და ერთდროულად სავანედაც და სკოლადაც ჩაიფიქრა. მასთან გელათის აკადემია ჩამოყალიბდა, სადაც ფილოსოფოსი იოანე პეტრიწი და ღვთისმეტყველი არსენ იყალთოელი მოღვაწეობდნენ, ღვთისმშობლის შობის მთავარი ტაძარი კი XII საუკუნის მოზაიკას ინახავს: ღვთისმშობელი ყრმით მთავარანგელოზებს შორის. თავად დავითი სამხრეთ კარიბჭესთანაა დაკრძალული, იმ ფილის ქვეშ, რომელზეც ყოველი შემსვლელი გადადის, ახლოს კი განჯის კარია დაცული, მისი ძის, დემეტრე I-ის, მიერ 1138 წელს ჩამოტანილი. წმინდა გიორგისა და წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიები XIII საუკუნეში დაემატა. 1994 წლიდან გელათი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია და საქართველოს ოქროს ხანა აქ უფრო მძაფრად იგრძნობა, ვიდრე სადმე სხვაგან.
- ცხრაჯვარი და მიტოვებული საბაგირორაჭის ქედის მწვერვალი ათას ხუთას სამოცდახუთი მეტრის სიმაღლისა, ნაკერალას უღელტეხილთან. სახელი ცხრა ჯვარს ნიშნავს. ზემოდან ჩანს მაღაროელთა ტყიბული წყალსაცავითურთ, მთელი იმერეთის ვაკე და ხვამლის მასივი ხეობის გაღმა. 1984 წელს აქ საბაგიროს ზედა სადგური აშენდა, რომელსაც მწვერვალი ქვემოთ მდებარე ქალაქთან უნდა დაეკავშირებინა: საბაგირო გარკვეული ხნით მუშაობდა კიდეც, მაგრამ კავშირის დაშლისას მშენებლობა მიატოვეს და კონსტრუქციების ნაწილი სამშენებლო მასალად წაიღეს. ბეტონის სადგური დღემდე ტყეში დგას, იქიდან მწვერვალამდე ნახევარი საათის სავალია. ფოტო ლევან დავლიანიძისა.
- ბაგრატის ტაძარიტაძარი ქუთაისის თავზე, უქიმერიონის გორაზე დგას და გაერთიანებული სამეფოს მთავარ ტაძრად იყო ჩაფიქრებული. იგი ბაგრატ III-მ, ერთიანი საქართველოს პირველმა მეფემ, ააშენა; წარწერა გვამცნობს, რომ იატაკი ქორონიკონის 223 წელს, ანუ 1003 წელს, დაიგო. 1692 წელს ოსმალურმა ყუმბარამ გუმბათი და კამარები ჩამოანგრია და სამ საუკუნეზე მეტ ხანს ტაძარი ნანგრევად იდგა. მისი აღდგენა 1950-იან წლებში ვახტანგ ცინცაძის ხელმძღვანელობით დაიწყო და 2012 წელს სადავო რეკონსტრუქციით დასრულდა: 1994 წელს ბაგრატი გელათთან ერთად იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანეს, 2010 წელს სამუშაოების გამო საფრთხის ქვეშ მყოფ ძეგლთა სიაში გადაიყვანეს, 2017 წელს კი სიიდან ამოიღეს. დღეს ეს მოქმედი საკათედრო ტაძარია, ქუთაისში ჯვრისწერის ერთ-ერთი საყვარელი ადგილი.
- პრომეთეს მღვიმე (ყუმისთავი)მღვიმე წყალტუბოსთან, სოფელ კუმისთავის ქვეშ მდებარეობს და იგი ქართველმა სპელეოლოგებმა ჯუმბერ ჯიშკარიანის ხელმძღვანელობით 1980-იანი წლების დასაწყისში აღმოაჩინეს. მთელი კარსტული სისტემა დაახლოებით თერთმეტ კილომეტრზე გრძელდება, მასში ოცდაორი დარბაზია და ფსკერზე მიწისქვეშა მდინარე მიედინება, რომელიც მხოლოდ ნახევრად არის შესწავლილი. მნახველთათვის ექვსი დარბაზია ღია: დაახლოებით 1,8 კილომეტრიანი მარშრუტი თითქმის ოთხმოცი მეტრით ეშვება და სტალაქტიტებს, სტალაგმიტებს, გაქვავებულ ჩანჩქერებსა და მიწისქვეშა ტბებს მიუყვება, ბოლოს კი მდინარეზე ნავით გასვლაც შეიძლება. მღვიმის კეთილმოწყობა 1985 წელს დაიწყო, მაგრამ საბჭოთა კავშირის დაშლისას სამუშაოები შეჩერდა და პირველი სტუმრები მხოლოდ 2011 წლის 26 მაისს მიიღო. პრომეთეს სახელი მითის ხსოვნად ეწოდა: გადმოცემით, ტიტანი კავკასიონის კლდეებზე იყო მიჯაჭვული.
- ოკაცეს კანიონიოკაცის კანიონი ამავე სახელწოდების მდინარეს ხონის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გორდთან აქვს გამოჭრილი და მისი სიღრმე ადგილ-ადგილ ას მეტრს აღწევს. მისკენ ბილიკი ძველ ტყეში იწყება, სადაც მეგრელი მთავრები დადიანები ნადირობდნენ, თავად უფსკრულის თავზე კი 2014 წელს 780 მეტრის სიგრძის ჩამოკიდებული ლითონის ბილიკი გაიხსნა: იგი პირდაპირ ციცაბო კედელზეა მიმაგრებული და ფეხქვეშ, ბადისებრი იატაკიდან, მდინარე ჩანს. ბილიკის ბოლოს სადამკვირვებლო მოედანი კლდის თავზეა გადმოწეული და აქედან კანიონი მთლიანად მოჩანს. რამდენიმე კილომეტრში რაფიდან ოკაცის ჩანჩქერი ვარდება, რომლისკენაც ცალკე მარშრუტი მიდის. მთელ გზას ორი-სამი საათი სჭირდება და მარტვილის კანიონთან ერთად ქუთაისიდან ერთდღიანი ყველაზე პოპულარული მარშრუტი გამოდის.