სამხრეთის მაღალმთიანეთი; რაბათის ციხე, ვარძიის გამოქვაბული ქალაქი, ჯავახეთის მაღალმთის ტბები.
სამცხე-ჯავახეთი ქვეყნის სამხრეთს იკავებს, თურქეთისა და სომხეთის საზღვართან: მთიანი სამცხე (მესხეთი) დასავლეთით და ვულკანური ჯავახეთის პლატო აღმოსავლეთით, საქართველოს უდიდესი ტბებით: ფარავანი, თბისი, ხანჩალი.
ადმინისტრაციული ცენტრია ახალციხე („ახალი ციხე“), რომლის ზემოთ დგას აღდგენილი ციტადელი რაბათი მეჩეთით, სინაგოგითა და ეკლესიით ერთი სახურავის ქვეშ, მხარის საუკუნოვანი რელიგიური მრავალფეროვნების სიმბოლო.
ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებში მოსახლეობის დიდი უმრავლესობა ეთნიკური სომხებია, XIX საუკუნის დასაწყისში ოსმალეთის იმპერიიდან გადმოსახლებულთა შთამომავლები; რეგიონი ასევე ცნობილია მღვიმური ქალაქებით ვარძიითა და ვანის ქვაბებით.
წყაროები მესხურ, ცალკე ფართოდ დოკუმენტირებულ კოსტიუმს თითქმის არ აღწერენ; თურქეთისა და სომხეთის სასაზღვრო რეგიონი საერთო-ქართული სამოსის ვარიანტს ატარებდა, მეზობელი კულტურების შესამჩნევი გავლენით ქსოვილებსა და მოსაპირკეთებელში, თუმცა დეტალური აღწერები ცოტაა შემორჩენილი.
ჯავახეთს საკუთარი, სომხური კოსტიუმის ტრადიცია აქვს (ნაქარგი კაბები, მონეტებით შემკული თავსაბურავები), XIX საუკუნის დასაწყისის გადმოსახლებულთა მიერ შემოტანილი და ქართულის გვერდით არსებული.
სანახავი
რაბათის ციხერაბათის ციხე მდინარე ფოცხოვის თავზე, ახალციხეში აღმართულა და მისი პირველი სახელი, ჯერ კიდევ IX საუკუნეში, ლომსია იყო. XIII საუკუნიდან XIV საუკუნის ბოლომდე აქ სამცხე-საათაბაგოს, ჯაყელთა სამფლობელოს, დედაქალაქი იყო. მოგვიანებით მხარე ოსმალებს გადაეცა და 1752 წელს მმართველმა ჰაჯი აჰმედ-ფაშა ჯაყელმა ციხეში კონსტანტინოპოლის აია-სოფიას ნიმუშზე მეჩეთი ააშენა; 1828 წელს, როცა ახალციხე რუსეთმა აიღო, იგი ეკლესიად აქციეს. გალავნის შიგნით მეჩეთი, მედრესე, აბანოები, მართლმადიდებლური ეკლესია, ჯაყელთა სასახლე და ციტადელი დგას, მდინარისკენ კი გვირაბი მიდიოდა. 2011–2012 წლებში ციხე ოცდათოთხმეტ მილიონ ლარად მთლიანად რეკონსტრუირდა; სამუშაოებს სადავოს უწოდებდნენ, მაგრამ რაბათი სამცხე-ჯავახეთის მთავარ ღირსშესანიშნაობად იქცა, სადაც ჩანს, როგორ შეხვდა ერთ ადგილას ერთმანეთს ქართული და ოსმალური ისტორია.
საფარის მონასტერისაფარის მონასტერი ახალციხის ახლოს, მწვანე ტყიან ხეობაში იმალება და მისი ვარდისფერი და ყვითელი ქვის ნაგებობები მხოლოდ გზის ბოლო მოსახვევიდან მოჩანს. სავანე სულ მცირე IX საუკუნიდან არსებობდა, უძველესი ტაძარი, მიძინების ეკლესია, კი, სავარაუდოდ, X საუკუნეშია აგებული. მთავარი, წმინდა საბას ეკლესია XIII–XIV საუკუნეებში მთავარ ბექა ჯაყელის დროს აიგო; მას თავისი დროის ტაძრის ხუროთმოძღვრების საუკეთესო ნიმუშს უწოდებენ, ხუროთმოძღვრის, ფერესასძის, სახელი კი დასავლეთის სარკმლის თაღზეა ამოკვეთილი. შიგნით XIV საუკუნის მაღალი ხარისხის ფრესკებია შემორჩენილი: სახარების სცენები, წმინდანები და ჯაყელთა გვარის მმართველების, სარგის I-ის, ბექა I-ის, სარგის II-ისა და ყვარყვარეს, პორტრეტები. XVI საუკუნის ბოლოს, ოსმალთა მოსვლისას, მონასტერი დაცარიელდა, ხატები და განძი უსაფრთხო ადგილებში გაიტანეს, დღეს კი აქ კვლავ ბერები ცხოვრობენ.
ხერთვისის ციხეხერთვისის ციხე მტკვრისა და ფარავნის შესართავთან, კლდეზე, დაახლოებით 1250 მეტრის სიმაღლეზე, ასპინძის მუნიციპალიტეტში დგას და საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი ციხეა. დღევანდელი კედლები, წარწერის მიხედვით, 1354 წელს აიგო, თავად ციხე კი, როგორც ჩანს, X–XI საუკუნეებში უფრო ძველი სიმაგრის ადგილას შენდებოდა; გადმოცემა მის დასაბამს ალექსანდრე მაკედონელის დროს უკავშირებს. ხერთვისი ჯავახეთისა და ვარძიისკენ მიმავალ გზას კეტავდა და ამიტომ საუკუნეების განმავლობაში ხელიდან ხელში გადადიოდა. როცა 1771 წელს ქართულმა ჯარმა იგი ოსმალებს დროებით წაართვა, მეფე ერეკლე II-მ აქედან სიმდიდრისა და ქონების გატანა ბრძანა, რაც იმაზე მეტყველებს, რომ ოდესღაც აქ უბრალოდ სოფელი კი არა, მდიდარი ქალაქი იყო. დღეს ძირას მდებარე სოფელში დაახლოებით ორასი ადამიანი ცხოვრობს.
ვარძიის მღვიმური ქალაქიგამოქვაბულთა მონასტერი მტკვრის თავზე, ერუშეთის მთის ფერდობში, დაახლოებით 1300 მეტრზეა გამოკვეთილი და კლდეს თითქმის ნახევარი კილომეტრი, ცხრამეტ სართულამდე მიუყვება. იგი XII საუკუნის ბოლოს გიორგი III-მ დაიწყო, მისმა ასულმა, მეფე თამარმა, კი გააფართოვა: დაახლოებით ხუთას გამოქვაბულში სენაკები, ეკლესიები, საცხობები, სამჭედლოები და ას ოთხმოცდახუთი ქვევრი იყო, წყალს კი სამნახევარი კილომეტრის სიგრძის წყალსადენი აწვდიდა. მიძინების ეკლესიაში 1184–1186 წლების ფრესკები შემორჩა გიორგისა და ყმაწვილი თამარის პორტრეტებით. 1283 წლის მიწისძვრამ მონასტერი მძიმედ დააზიანა, 1551 წელს კი შაჰ თამაზის ჯარებმა გაძარცვეს. გადმოცემით, აქ დაკარგულმა პატარა თამარმა ბიძას გამოსძახა: „აქ ვარ, ძია“, და აქედან წარმოდგა სახელი ვარძია. სამონასტრო თემი აქ დღესაც ცხოვრობს.