შიდა ქართლი ქვეყნის ცენტრში; უფლისციხე, გორი. მისი ნაწილი (ცხინვალი) თბილისის კონტროლის გარეთაა.
შიდა ქართლი ცენტრალური რეგიონია მტკვრის ორივე ნაპირზე, თრიალეთისა და კავკასიონის ქედების ძირას; ადმინისტრაციული ცენტრია გორი, საქართველოს მეხუთე უდიდესი ქალაქი.
რეგიონი ძველი ქართლის პოლიტიკური და სულიერი გულისგული იყო: მღვიმური ქალაქი უფლისციხე ბრინჯაოს ხანიდანვე მოქმედებდა, ხოლო VII საუკუნის ატენის სიონი ორივე ქართული დამწერლობის (ნუსხურისა და მხედრულის) უძველეს ნიმუშებს ინახავს.
1992 წლიდან რეგიონის ჩრდილოეთი ნაწილი (ჯავის მუნიციპალიტეტი და ქარელისა და გორის მუნიციპალიტეტების ნაწილი) თვითგამოცხადებული სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის ხელისუფლების კონტროლის ქვეშაა. 2008 წლის აგვისტოში შიდა ქართლზე გაიარა რუსეთ-საქართველოს ომმა: გორი დაბომბეს და რამდენიმე დღით დაიკავეს, ათეულობით ათასი მოსახლე გამყოფი ხაზის სოფლებიდან წავიდა. გამყოფი ხაზი რეგიონზე გადის და წლების განმავლობაში სიღრმისკენ იწევს, სოფლებს სახნავსა და ბაღებს აჭრის.
შიდა ქართლის ცალკე, ფართოდ დოკუმენტირებულ კოსტიუმის ტრადიციას, ხევსურეთისა თუ სვანეთისგან განსხვავებით, წყაროები არ გამოყოფენ: დედაქალაქის მეზობელი რეგიონი საერთო დაბლობ ქართლურ სამოსს ატარებდა: ჩოხას მამაკაცებში, კაბა-ქათიბს ქალებში.
სანახავი
უფლისციხექალაქი პირდაპირ კლდეშია გამოკვეთილი მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, გორიდან ათი კილომეტრით აღმოსავლეთით, და თავად მისი სახელი „უფლის ციხეს“ ნიშნავს. აქ ადამიანები ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლოდან ცხოვრობდნენ, პირველი კლდეში ნაკვეთი ნაგებობები კი ჩვენი წელთაღრიცხვის დასაწყისში გაჩნდა, როცა უფლისციხე ქართლის ერთ-ერთი მთავარი პოლიტიკური და წარმართული ცენტრი იყო. რვა ჰექტარზე შემორჩენილია ქუჩები, კიბეები, სვეტებიანი დარბაზი ქვის სკამებით და მდინარისკენ ჩამავალი გვირაბი, რომლითაც ქალაქი წყლით მარაგდებოდა. ქრისტიანობასთან ერთად აქ VI საუკუნის ბაზილიკა გამოკვეთეს, მწვერვალზე კი VIII–X საუკუნეების სამეკლესიანი ბაზილიკა აღიმართა: სანამ თბილისს არაბები ფლობდნენ, უფლისციხე კვლავ ქართველ მეფეთა საყრდენად იქცა. XIV საუკუნის მონღოლთა თარეშმა ქალაქი საბოლოოდ გააუკაცრიელა და მას შემდეგ იგი ცარიელი დგას, როგორც ქვაში გაქვავებული ძველი ქართლის დეკორაცია.
გორის ციხეციხე გორის თავზე, კლდოვან ბორცვზე დგას და მისი კედლებიდან მთელი ქალაქი და მტკვრის ველი მოჩანს. სიმაგრე აქ უკვე ჩვენს წელთაღრიცხვამდე უკანასკნელ საუკუნეებში იყო, წერილობით წყაროებში კი ციხე XIII საუკუნიდან ჩნდება. დღევანდელი სახე მან ქართლის მეფე როსტომის დროს, 1630-იან წლებში, მიიღო, რომელმაც აქ ირანული გარნიზონი ჩააყენა, და ერეკლე II-ის დროს, 1774 წელს; დაახლოებით 1642 წელს იგი იტალიელმა მისიონერმა კრისტოფორო კასტელიმ ჩახატა და ეს ჩანახატი ღირებულ მოწმობად რჩება. გაბატონებული მდებარეობა სავაჭრო გზების კონტროლის საშუალებას იძლეოდა, ამიტომ ციხეში მუდამ ძლიერი გარნიზონი იდგა. 1920 წელს იგი მიწისძვრამ მძიმედ დააზიანა; ყველაზე კარგად დასავლეთი ნაწილი, ცხრაკარა, არის შემონახული. ბორცვის ძირში 2008 წლის ომში დაღუპულთა მემორიალია.
სტალინის სახლ-მუზეუმი გორშიგორის ცენტრში მდებარე მუზეუმი ოფიციალურად 1957 წელს მიეძღვნა სტალინს და სამი ნაწილისგან შედგება. პირველი ხის პატარა სახლია, სადაც 1878 წელს იოსებ ჯუღაშვილი დაიბადა: ერთ ოთახში ოჯახი ცხოვრობდა და მამა, მეწაღე, მუშაობდა, მეორეში სახლის პატრონი; სახლის თავზე ბერძნულ-იტალიური სტილის პავილიონი დადგეს. მეორე სტალინური გოთიკის სტილის დიდი შენობაა, 1951 წელს დაწყებული, დარბაზებით, სადაც თანმიმდევრობით არის გამოფენილი პირადი ნივთები, კაბინეტის ავეჯი, საჩუქრები და ფოტოები. მესამე 83-ტონიანი ჯავშნიანი პულმანის ვაგონია, რომლითაც სტალინი 1941 წლიდან მგზავრობდა. 2008 წლის ომის შემდეგ მუზეუმის რუსული აგრესიის მუზეუმად გადაკეთება შესთავაზეს, მაგრამ 2012 წელს საკრებულომ ამაზე უარი თქვა, და კამათი იმაზე, როგორ მოუთხრონ აქ სტალინურ რეპრესიებზე, დღემდე არ წყდება.
ატენის სიონიეკლესია სოფელ ატენში, გორიდან ათი კილომეტრით სამხრეთით, მდინარე ტანას თვალწარმტაც ხეობაში დგას, რომელიც არა მხოლოდ სიძველეებით, არამედ ღვინითაც არის განთქმული. იგი VII საუკუნის დასაწყისში მცხეთის ჯვრის ნიმუშზე ააგეს: ეს იგივე ოთხაფსიდიანი ტაძარია და მეცნიერები მას ჯვრის ჯგუფს მიაკუთვნებენ. სომხური წარწერა ოსტატს თოდოსაკს უწოდებს, მაგრამ კამათობენ, იყო იგი პირველი მშენებელი თუ X საუკუნის აღმდგენელი. შიგნით XI საუკუნის ფრესკებია შემორჩენილი, არანაკლებ ოთხი მხატვრის მიერ შესრულებული, ნათელი, ცისფერ, ნაცრისფერ და იისფერ ტონებში. მაგრამ ატენის მთავარი საგანძური კედლების წარწერებია: მათ შორისაა 835 წლის ნუსხური წარწერები და 980-იანი წლების მხედრულის უძველესი ცნობილი ნიმუშები, იმ დამწერლობისა, რომლითაც ქართველები დღეს წერენ.
სურამის ციხესურამი ლიხის ქედის სამხრეთ ფერდობებზე, ხაშურიდან ოთხ კილომეტრზე მდებარეობს, იქ, სადაც ბორჯომის ხეობის შესასვლელთან გზა აღმოსავლეთ საქართველოდან დასავლეთში გადადის. დასახლება აქ ჯერ კიდევ ბრინჯაოს ხანაში არსებობდა და, შესაძლოა, ეს სწორედ პლინიუს უფროსის მიერ ნახსენები „სურიუმია“. XII საუკუნიდან ციხე ამ უღელტეხილს დარაჯობდა და ამიტომ ხელიდან ხელში გადადიოდა. მას უკავშირდება თქმულება ჭაბუკზე, რომელიც კედელში ჩააშენეს, რომ ის ნგრევას შეწყვეტოდა; 1859 წელს იგი მოთხრობაში დანიელ ჭონქაძემ გადმოსცა, 1985 წელს კი მის მიხედვით ფილმი „ამბავი სურამის ციხისა“ სერგეი ფარაჯანოვმა გადაიღო. დღეს ციხისგან ქალაქის თავზე, ბორცვზე, ნანგრევებია დარჩენილი, თავად სურამი კი, დაახლოებით შვიდნახევარი ათასი მცხოვრებით, სამთო-კლიმატური კურორტის სახელით არის ცნობილი.