მცხეთა-მთიანეთი

უძველესი დედაქალაქ მცხეთიდან (სვეტიცხოველი, ჯვარი) ყაზბეგისა და ხევსურეთის მაღალმთიანეთამდე.

მცხეთა-მთიანეთი აერთიანებს საქართველოს უძველეს დედაქალაქსა და მაღალმთიანეთს, მცხეთიდან, მტკვრისა და არაგვის შესართავთან, ყაზბეგის თოვლიან მწვერვალებამდე რუსეთის საზღვართან. ისტორიული მხარე მოიცავს ხევს, ფშავს, ხევსურეთს, მთიულეთსა და გუდამაყარს.

მცხეთა იბერიის სამეფოს დედაქალაქი იყო ძვ.წ. III საუკუნიდან და დღემდე ქვეყნის სულიერი ცენტრია, სადაც კურთხევდნენ და მარხავდნენ ქართველ მეფეებს; მცხეთის ტაძრები იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია.

მთის ხევსურეთი და ფშავი საუკუნეების განმავლობაში თითქმის დამოუკიდებლად ცხოვრობდნენ დანარჩენი საქართველოსგან, შემოინახეს ქვის ციხე-კოშკების უნიკალური არქიტექტურა, ადგილობრივი დიალექტები და ქრისტიანობასთან გადახლართული წინაქრისტიანული ჩვეულებები.

მთის ხევსურეთისა და ფშავის სამოსი საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე ამოსაცნობია. ქალის კაბა სადიაცო მუხლამდე იყო, მძივებითა და რთული გეომეტრიული აპლიკაციით შემკული; თავსაბურავს ჯვრისებრი ორნამენტებით ამკობდნენ, ფშავლი ქალები კი ატარებდნენ თავჩითას ვერცხლის მონეტებითა და ჯვრებით.

ხევსურის მამაკაცის ჩოხა მოკლე, ტრაპეციული ფორმის იყო, მკერდზე ჯვრებითა და ხატებით მდიდრად შემკული, გვერდულ ჭრილებით წელამდე. ფშავში მამაკაცები და ქალები ერთნაირ შალის სამოსს, ჯუბას, ატარებდნენ; მის ქვეშ ქალები იცვამდნენ პერანგსა და გრძელ ქურთუკს, საგულეს.

სანახავი

• ჯვრის მონასტერიმონასტერი არაგვისა და მტკვრის შესართავის თავზე, კლდოვან მთაზე დგას, მცხეთის პირდაპირ. გადმოცემით, IV საუკუნის დასაწყისში წმინდა ნინომ აქ, წარმართული სალოცავის ადგილას, დიდი ხის ჯვარი აღმართა, რომელიც სასწაულებს ახდენდა და მთელი კავკასიიდან მლოცველებს იზიდავდა. დაახლოებით 545 წელს მის თავზე მცირე ეკლესია აიგო, 590–605 წლებში კი ერისმთავარმა სტეფანოზ I-მა დიდი ტაძარი ააშენა; გუმბათის ქვეშ დღესაც ჩანს რვაწახნაგოვანი შემოღობილობით გარშემორტყმული კვარცხლბეკი, რომელზეც ჯვარი იდგა. ოთხაფსიდიანი ტაძარი აფსიდებს შორის ნიშებით მრავალი ქართული ეკლესიის ნიმუშად იქცა, მის ფასადებზე კი ქრისტეს წინაშე მდგარი ქტიტორების რელიეფებია გამოკვეთილი. ჯვარს ხშირად ლერმონტოვის „მწირის“ მონასტრის პროტოტიპად ასახელებენ, თუმცა ამაზე ერთიანი აზრი არ არსებობს. 1994 წლიდან ტაძარი მცხეთის ისტორიულ ძეგლებს შორის იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია.
• სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარიტაძარი ქართლის ძველი დედაქალაქის, მცხეთის, ცენტრში დგას და მრავალი საუკუნე საქართველოს მთავარი ტაძარი იყო. დღევანდელი შენობა 1010–1029 წლებში ხუროთმოძღვარმა არსუკისძემ კათალიკოს მელქისედეკის დაკვეთით ააგო, მანამდე კი აქ მეფე მირიანის დროს აგებული IV საუკუნის ხის ეკლესია და ვახტანგ გორგასლის V საუკუნის ბაზილიკა იდგა. ტაძრის სახელი „ცხოველმყოფელ სვეტს“ ნიშნავს: ცხოვრების მიხედვით, ელიოზმა იერუსალიმიდან უფლის კვართი ჩამოიტანა, მისი და სიდონია მკერდზე მიკრული კვართით გარდაიცვალა და მასთან ერთად დაკრძალეს, მის საფლავზე ამოსული კედრისგან კი პირველი ეკლესიის სვეტები გამოთალეს. თაღების ქვეშ მეფეები განისვენებენ, მათ შორის ვახტანგ გორგასალი, ერეკლე II და გიორგი XII; კოშკებიანი ქვის გალავანი ერეკლე II-მ 1787 წელს ააშენა. 1994 წლიდან ტაძარი მცხეთის ისტორიულ ძეგლებს შორის იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია.
• ანანურის ციხეანანური არაგვზე, თბილისიდან სამოცდაათ კილომეტრზე ცოტა მეტით ჩრდილოეთით დგას, იქ, სადაც საქართველოს სამხედრო გზა მთებში ადის. XIII საუკუნიდან ამ მიწებს არაგვის ერისთავები განაგებდნენ და ციხე მათთვის ერთდროულად სახლიც იყო და საგუშაგოც. დღევანდელი კომპლექსი XVI–XVII საუკუნეებში ჩამოყალიბდა: ზედა ციხის გალავანში ორი ეკლესია აღმართულა, 1689 წელს ერისთავ ბარძიმის ძისთვის აგებული მიძინების დიდი ეკლესია კი ჩუქურთმითაა დაფარული, სამხრეთ კედელზე დიდი ვაზის ჯვრითა და უკანა კედელზე სიცოცხლის ხით. 1739 წელს ციხე შანშე ქსნის ერისთავმა იერიშით აიღო, ანანური გადაწვეს, ერისთავთა გვარი კი ამოწყვიტეს; ციხით XIX საუკუნის დასაწყისამდე სარგებლობდნენ. დღეს კედლების ძირში ჟინვალის წყალსაცავი გადაშლილა, 2007 წლიდან კი ანანური იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის წინასწარ სიაშია.
• გერგეტის სამებასამების ეკლესია ყაზბეგის (5054 მ) ქვემოთ, მთის მხარზე, 2170 მეტრზე დგას, სოფელ გერგეტისა და სტეფანწმინდის თავზე. იგი XIV საუკუნეშია აგებული, ხევში ერთადერთი ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძარია და გვერდით იმავე ხანის ცალკე სამრეკლო აღმართულა. სიმაღლე ხედისთვის არ შეურჩევიათ: საშიშ დროს აქ, მყინვარის ქვეშ, მცხეთის სიწმინდეები ამოჰქონდათ. 1988 წელს ტაძრამდე საბაგირო გაიყვანეს, ზედა სადგური კედლებთან დადგეს, და სტეფანწმინდელებმა იგი მალევე დაანგრიეს, რადგან შეურაცხყოფად მიიჩნიეს. დღეს ეკლესიამდე ფეხით სავალი ბილიკი, საათნახევრიდან ორ საათამდე ასვლა, და საავტომობილო გზა მიდის, თავად იგი კი ყაზბეგით ზურგს უკან, ალბათ, საქართველოს ყველაზე საცნობ ხედად იქცა.
• ციხე-სოფელი შატილიშატილი არღუნის ღრმა ხეობაში, დაახლოებით 1400 მეტრის სიმაღლეზე, კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობზე, ჩეჩნეთის საზღვართან, ისტორიული ხევსურეთის გულში მდებარეობს. დაახლოებით სამოცი კოშკი და ბანიანი ქვის სახლი აქ ერთ განუწყვეტელ სიმაგრეთა ჯაჭვად შეზრდილა, ასე რომ მთელი სოფელი ერთიან ციხედ მუშაობდა: ბანებზე სახლიდან სახლში ქუჩაში ჩაუსვლელად შეიძლებოდა გადასვლა. ოდესღაც ეს მიწები კახეთის სამეფოში შედიოდა. 1950-იანი წლების დასაწყისში საბჭოთა ხელისუფლებამ შატილისა და ხევსურეთის უმეტესი ნაწილის მცხოვრებლები ბარად ჩაასახლა და დაცარიელებული სოფელი 1960-იან წლებში მთიელთა წარსულზე ქართული ფილმების გადასაღებ მოედნად იქცა. დღეს აქ ორიოდე ათეული ადამიანი ცხოვრობს, ზამთარში უღელტეხილზე გზას თოვლი კეტავს, შატილი კი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის წინასწარ სიაშია.