ქვემო ქართლი

სამხრეთ-აღმოსავლეთი სომხეთისა და აზერბაიჯანის საზღვართან; დმანისი (უძველესი ჰომინიდები), დავითგარეჯის მონასტერი.

ქვემო ქართლი ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთის ღია, გამომშრალი დაბლობია, სომხეთისა და აზერბაიჯანის საზღვრებთან; თბილისის შემდეგ ეს საქართველოს მეორე რეგიონია სამრეწველო წარმოებით. ადმინისტრაციული ცენტრია რუსთავი, ქვეყნის მეოთხე უდიდესი ქალაქი, დაგეგმილი 1940-იან წლებში მეტალურგიული ქარხნის გარშემო.

რეგიონი საქართველოში ყველაზე მრავალეთნიკურია: ჩრდილოეთში ჭარბობენ ეთნიკური ქართველები, სამხრეთში, მარნეულში, დმანისსა და ბოლნისში კი აზერბაიჯანელები, ხოლო წალკის მუნიციპალიტეტში ისტორიულად ცხოვრობენ სომხები და ბერძნები.

აქვეა აფრიკის ფარგლებს გარეთ ადამიანის უძველესი კვალი (დმანისი, 1,8 მლნ წელი) და ბოლნისის სიონი, საქართველოს უძველესი დათარიღებული ეკლესია (478–493), ქართული დამწერლობის უძველესი წარწერით.

ქვემო ქართლი საქართველოს ყველაზე მრავალეთნიკური რეგიონია, და ერთიანი „ქართლური კოსტიუმი“ აქ არ არსებობს: გვერდიგვერდ თანაარსებობს სხვადასხვა თემის ტრადიციები. სამხრეთის აზერბაიჯანული მოსახლეობა ინარჩუნებს საკუთარ ხალხურ სამოსს (არხალუღი, ჩეფქენი, ყელაღაი თავსაბურავები), წალკის სომხურ და ბერძნულ თემებს კი თავისი აქვთ.

რეგიონის ეთნიკური ქართველები საერთო-ქართლურ სამოსს ატარებდნენ, ახლოს თბილისისა და დაბლობი აღმოსავლეთ საქართველოს კოსტიუმთან (ჩოხა ქამრით მამაკაცებში, კაბა-ქათიბი ქალებში), გამოხატული ადგილობრივი თავისებურებების გარეშე.

სანახავი

• რუსთავირუსთავი მტკვარზე, თბილისიდან ოცი კილომეტრით სამხრეთით მდებარეობს და დღეს მოსახლეობით საქართველოში მესამე ადგილზეა, დაახლოებით 128 ათასი ადამიანით. ქალაქს ორი ცხოვრება აქვს. ძველი რუსთავი, ციხე და სავაჭრო გზაზე მდგარი შუა საუკუნეების ქალაქი, თემურლენგის შემოსევის შემდეგ აოხრდა და დიდხანს გაქრა. ახალი ქალაქი 1940-იან წლებში რუსთავის მეტალურგიული ქარხნის გარშემო გაიზარდა, რომელიც 1941–1950 წლებში მეზობელი აზერბაიჯანის მადნის გადასამუშავებლად აშენდა; მას სხვებთან ერთად გერმანელი ტყვეებიც აშენებდნენ. რუსთავი ფართო გამზირებითა და სტალინური კვარტლებით სანიმუშო საბჭოთა ქალაქად იქცა, მაგრამ საბჭოთა კავშირის დაშლამ მძიმედ დაარტყა: მრეწველობამ მუშაკთა ორი მესამედი დაკარგა. დღეს ქალაქი კვლავ იზრდება, მისი ავტოდრომი, „რუსთავი ინტერნეშენალ მოტორპარკი“, კი საერთაშორისო რბოლებს მასპინძლობს.
• ასურეთი (ელიზაბეტთალი)გერმანული კოლონია, დაარსებული 1818 წელს ვიურტემბერგელი შვაბების მიერ და წოდებული ელიზაბეტთალად; საბჭოთა ხელისუფლებამ ასურეთად გადაარქვა. სწორი ქუჩები, ფახვერკული სახლები, 1871 წლის აგვისტოში ნაკურთხი კირხა და შემორჩენილი გერმანული სასაფლაო, სადაც ერთ ფილაზე იკითხება „Auf Wiedersehen!“. 1941 წლის შემოდგომაზე გერმანელები გაასახლეს, დაცლილ სახლებში კი რაჭიდან მთიელები ჩაასახლეს, რომელთა შთამომავლებიც დღესაც აქ ცხოვრობენ. კირხა 2020 წელს აღადგინეს, შიგნით ფოტოგამოფენაა. აქედანვეა ვაზის ჯიში შალა, იგივე ასურეთული შავი. ვრცლად ნარკვევში „ასურეთი: ერთი სოფლის ორი თემი“.
• ბოლნისის სიონიბოლნისის სიონი 478–493 წლებშია აგებული და საქართველოს უძველეს შემორჩენილ ტაძრად მიიჩნევა. ეს პირველი ქართული ნაგებობაა, რომლის კედელზეც დასრულების თარიღია ამოკვეთილი, ბოლნისის ასომთავრული წარწერები კი ქართული დამწერლობის უძველეს ძეგლთა რიცხვს განეკუთვნება. სამნავიანი ბაზილიკა ქვითაა ნაგები და მისი სამხრეთი და ცენტრალური ნაწილები ჩუქურთმითაა დაფარული: ვაზის ლერწები, არაბესკები, ფოთლოვანი ორნამენტი. ორნამენტში აშკარად ჩანს კავშირი სასანიანთა ირანთან, სომხეთთან და ახლო აღმოსავლეთთან, რადგან ქართლი მაშინ სპარსეთის გვერდით და მასთან მუდმივ ურთიერთობაში ცხოვრობდა. აქვეა გამოკვეთილი ბოლნისის ჯვარიც, ბოლოებისკენ გაფართოებული ტოლმკლავა ნიშანი, რომელიც 2004 წელს საქართველოს სახელმწიფო დროშის ოთხმა პატარა ჯვარმა გაიმეორა.
• წუღრუღაშენის ტაძარიწუღრუღაშენის ეკლესია მდინარე ბოლნისისწყლის მარჯვენა ნაპირზე, ბოლნისის სიონიდან ორიოდე კილომეტრზე დგას და 1212–1222 წლებშია აგებული; მის მშენებლად თამარის ძეს, მეფე გიორგი IV ლაშას, ასახელებენ. იგი იმ ეპოქის დიდი ტაძრების, ბეთანიის, ქვათახევისა და ფიტარეთის, მონათესავეა, მაგრამ მათზე პატარაა და გუმბათის ყელი შესამჩნევად მაღალი აქვს, რის გამოც ზეაღსწრაფულად გამოიყურება. ფასადები ტრადიციული ქართული ორნამენტის ნატიფი ჩუქურთმითაა დაფარული, განსაკუთრებით მდიდრულადაა შემკული სარკმლები და ყელი, დასავლეთ ფასადზე კი წარწერებია შემორჩენილი. ტაძარი დიდი გზებისგან მოშორებით, მინდვრებს შორის ბორცვზე დგას და იშვიათად არის ხალხმრავალი, თუმცა ჩუქურთმის ხარისხით მას ოქროს ხანის საუკეთესო ნაგებობებს უთანაბრებენ. დღეს ეს მოქმედი ეკლესიაა.
• დმანისიდმანისი მდინარეებს, მაშავერასა და ფინეზაურს, შორის კონცხზე მდებარეობს და ამ ადგილს ორი წარსული აქვს. ზემოთ სავაჭრო გზაზე მდგარი შუა საუკუნეების ქალაქის ნანგრევებია, ციტადელით, აბანოებით, ხიდითა და დმანისის სიონის ტაძრით. მათ ქვეშ კი, ვულკანური ეპოქის ნალექებში, 1991 წლიდან აფრიკის გარეთ უძველესი ადამიანების ნამარხებს პოულობენ, დაახლოებით 1,8 მილიონი წლისას. აქ ერთბაშად ხუთი თავის ქალა იპოვეს, მათ შორის უკბილო „მოხუცისა“, რომელსაც, როგორც ჩანს, ვიღაც უვლიდა, და მეხუთე თავის ქალა, თავისი ასაკის ადრეული ადამიანის ყველაზე სრული თავის ქალა. ამ აღმოჩენებმა აიძულა მეცნიერები, გადაეხედათ, როდის და როგორები გამოვიდნენ პირველი ადამიანები აფრიკიდან. დღეს დმანისი ღია ცის ქვეშ მუზეუმია: გათხრების თავზე პავილიონია აგებული, სადაც ჩანს, როგორ მუშაობენ არქეოლოგები.