დასავლეთი: დაბლობი სამეგრელო (მეგრული სამზარეულო, ღვინო ოჯალეში) და მაღალმთიანი ზემო სვანეთი მესტიის კოშკებით.
სამეგრელო-ზემო სვანეთი აერთიანებს ორ სრულიად განსხვავებულ ისტორიულ მხარეს: დაბლობ სამეგრელოს შავი ზღვის პირას, ენგურის, რიონისა და ტეხურის მდინარეებს შორის, და მაღალმთიან ზემო სვანეთს კავკასიონის ძირას, სადაც არის შხარა, საქართველოს უმაღლესი მწვერვალი (5193 მ).
ზემო სვანეთი საუკუნეების განმავლობაში მთის უღელტეხილებით თითქმის მოწყვეტილი იყო დანარჩენი სამყაროსგან, და ამ იზოლაციის წყალობით შემონახულია IX–XII საუკუნეების უნიკალური ქვის საბრძოლო კოშკები და თავისებური სვანური ენა; მესტიისა და უშგულის კოშკები იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია (1996).
სამეგრელო კი თავადი დადიანების სახლის სამშობლოა, რომელმაც მხარე ცალკე სამთავროდ მართა XVI საუკუნიდან 1867 წლამდე, და საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე წვიმიანი, მწვანე რეგიონია კოლხური ტყეებითა და მდიდარი ბოტანიკური მრავალფეროვნებით.
სვანური სამოსი საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე ამოსაცნობია მისი ცნობილი ქეჩის ქუდის წყალობით: ნაცრისფერი, შავი ჯვრისებრი ნაკერებით (სვანური მისალმების „ჯვარი დაგცავდეს“ სიმბოლო), 200 გრ ცხვრის მატყლისგან, დაახლოებით 30-საათიანი შრომით შეთელილი. ქუდს მხოლოდ მამაკაცები ატარებენ, ქალებს კი მისი დამზადება და ტარება ტრადიციულად ეკრძალებოდათ, იშვიათი გამონაკლისების გარდა, პატივცემული ხელოსანი ქალებისთვის.
მამაკაცის სამოსს ავსებდა პერანგი, ჩოხა და შარვალი; ქალის სამოსს ავსებდა შალის კაბა და საკიდურებითა და სამკაულებით შემკული თავსაბურავი, ხოლო შეძლებულ ოჯახებში აბრეშუმის პერანგი და ხავერდის მოსასხამი.
სანახავი
მარტვილის კანიონიკანიონი მდინარე აბაშას მარტვილთან, სოფელ გაჭედილთან აქვს გამოჭრილი და ამიტომ მას გაჭედილის კანიონსაც უწოდებენ. სიგრძით იგი თითქმის ორნახევარ კილომეტრზე გრძელდება, კედლები კი ადგილ-ადგილ ორმოც მეტრამდე ადის, ხავსითა და გვიმრით მთლიანად დაფარული, ზურმუხტისფერ წყალში ჩამავალი ჩანჩქერებით. აქ მეგრელი მთავრები დადიანები ბანაობდნენ და დღევანდელი, დაახლოებით შვიდასმეტრიანი ბილიკი მათ ძველ გზას მიუყვება, ხიდებითა და სადამკვირვებლო მოედნებით. კანიონის ძირში სტუმრებს ნავით ასეირნებენ: დაახლოებით სამასმეტრიანი მოკლე გასეირნება ციცაბო კედლებს შორის იქ მიდის, სადაც ფეხით ვერ გაივლი. 2016 წელს ბილიკები, ხიდები და ნავები განახლდა, ვიზიტორთა ცენტრი კი მეზობელ სოფელ ინჩხურში მოეწყო. ოკაცის კანიონთან ერთად ეს ქუთაისიდან ყველაზე პოპულარული ბუნებრივი მოგზაურობაა.
დადიანების სასახლეზუგდიდის სასახლის ანსამბლი სამეგრელოს მმართველ დადიანთა რეზიდენცია იყო. პირველი ნაგებობები XVII საუკუნეში გაჩნდა, დღევანდელი სახის მთავარ სასახლეს კი, ნეოგოთიკურს, ქართული, რუსული, აღმოსავლური და ტიუდორული არქიტექტურის გამოძახილებით, ინგლისელ არქიტექტორ ედვინ რეისს მიაწერენ. სასახლე მუზეუმად 1921 წლის 1 მაისს ეთნოგრაფ აკაკი ჭანტურიას ძალისხმევით იქცა, მაგრამ კოლექციის შეგროვება ჯერ კიდევ 1840 წელს დაიწყო, როცა მთავარმა დავით დადიანმა ძველი ნაქალაქევის გათხრების ნაპოვნი ნივთები გამოფინა. დღეს კოლექციაში დაახლოებით 41 000 ნივთია, მათ შორის თამარის დედის, ბურდუხან დედოფლის, ხატი და XIII–XIV საუკუნეების ხელნაწერები. ცალკე სიამაყეა ნაპოლეონთან დაკავშირებული ნივთები: ისინი საქართველოში აქილ მიურატმა, იმპერატორის დის, კაროლინას, შვილიშვილმა ჩამოიტანა, რომელმაც სალომე დადიანი შეირთო. სასახლის ირგვლივ ზუგდიდის ბოტანიკური ბაღია გაშენებული.
ენგურჰესიენგურჰესის კაშხალმა ენგურის ხეობა სოფელ ჯვართან გადაკეტა და 271,5 მეტრზე აიწია; ეს მსოფლიოში სიმაღლით მეორე ბეტონის თაღოვანი კაშხალია. მისი მშენებლობა 1961 წელს დაიწყო, 1978 წელს ნაწილობრივ ამუშავდა და 1987 წელს დასრულდა. 1300-მეგავატიანი სადგური ოცი ტურბინით წელიწადში საშუალოდ დაახლოებით ოთხ ტერავატსაათს გამოიმუშავებს, რაც საქართველოს მთელი ელექტროენერგიის დიდი წილია. მისი მოწყობა მხარის ისტორიას იმეორებს: თავად კაშხალი საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე დგას, სადგურის შენობა კი, რომელსაც წყალი გვირაბით მიეწოდება, აფხაზეთის გალის რაიონში მდებარეობს. 1992 წლის შეთანხმებით ენერგიის ორმოცი პროცენტი აფხაზეთს ერგება, სამოცი კი დანარჩენ საქართველოს, და ეს ერთ-ერთი იმ იშვიათ საქმეთაგანია, რასაც ორივე მხარე დღემდე ერთად აკეთებს. კაშხლის ზემოთ, სვანეთის მთებს შორის, წყალსაცავია გადაშლილი.
მესტიამესტია ენგურის სათავეებში, დაახლოებით ათასხუთასი მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს და ზემო სვანეთის მთავარი ქალაქია; დაბის სტატუსი 1968 წელს მიიღო, აქ დაახლოებით ორი ათასი ადამიანი ცხოვრობს, ძირითადად სვანები. სახლების თავზე სვანური კოშკები დგას, საცხოვრებლის გვერდით ქვით ნაგები და გალავნით შემოზღუდული: მათში ოჯახი თარეშისა და სისხლის აღებისგან იფარებდა თავს. მესტიის შუა საუკუნეების ეკლესიები და კოშკები იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლის, „ზემო სვანეთის“, ნაწილია. ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში ინახება ხატები და ხელნაწერები, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში დამპყრობლებისგან მთებში იმალებოდა, სახლ-მუზეუმში კი შეიძლება გაიგო მიხეილ ხერგიანის, აქ დაბადებული სახელგანთქმული ალპინისტის, შესახებ. მესტიას თამარ მეფის სახელობის აეროპორტი აქვს და აქედან იწყება უშგულამდე ოთხდღიანი ბილიკი.
უშგულიუშგული ენგურის სათავეებში, დაახლოებით 2100 მეტრის სიმაღლეზე, საქართველოს უმაღლესი მწვერვალის, შხარის, ძირას მდებარე ხუთი სოფლის თემია. ეს ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი მუდმივად დასახლებული ადგილია: აქ დაახლოებით ორასი ადამიანი ცხოვრობს, წლის ნახევარი ყველაფერი თოვლითაა დაფარული, მესტიისკენ გზა კი ხშირად გაუვალი ხდება. სახლების თავზე სვანური კოშკები აღმართულა, ძირითადად IX–XII საუკუნეებში ნაგები, რომლებშიც ოჯახები თარეშისა და სისხლის აღებისგან იფარებდნენ თავს. სოფელ ჟიბიანში XII საუკუნის ლამარიას ეკლესია დგას ოქროს ხანის ფრესკებით. 1996 წლიდან უშგული მთელ ზემო სვანეთთან ერთად იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია, და დრო აქ, როგორც ჩანს, საქართველოს სხვა ნებისმიერ კუთხეზე ნაკლებად დაიძრა.