სამნახევარი საუკუნე სამხრეთ საზღვარზე: სანაპირო მთავრები ათაბაგებად იქცნენ, ქართველ მეფეებს გამოეყვნენ და ოსმალებსა და სეფიანებს შორის მოექცნენ.
1266

მეცამეტე საუკუნის დასაწყისში ჯაყელები სამხრეთ საქართველოს მრავალ სანაპირო საგვარეულოთაგან ერთ-ერთი იყვნენ. ისინი მონღოლთა შემოსევამ აღაზევა. სამცხის მთავარი ივანე ჯაყელი ერთადერთი აღმოჩნდა დიდ ქართველ დიდებულთაგან, ვინც დამპყრობლებს წინააღმდეგობა გაუწია, და მხოლოდ 1238 წელს დამორჩილდა, რუსუდან დედოფლის თანხმობით. მოგვიანებით სარგის ჯაყელი მეფე დავით ულუსთან ერთად მონღოლებს აუჯანყდა, შემდეგ კი თავი გამოიჩინა ილხანთა და ოქროს ურდოს ომში. 1266 წელს, სამეფო კართან უთანხმოების შემდეგ, სამცხე ქართველი მეფის ხელისუფლებას გამოეყო და უშუალოდ ილხანებს დაემორჩილა.
ბექა ჯაყელმა ერთი ასული ტრაპიზონის იმპერატორ ალექსი მეორეს მიათხოვა, მეორე ასული, ნათელა, კი ქართველი მეფის, დემეტრე მეორის, მეუღლე გახდა. მათი ვაჟი, მომავალი გიორგი მეხუთე, პაპის კარზე გაიზარდა სამცხეში. 1334 წელს გიორგიმ სამთავრო სამეფო ხელისუფლებას დაუბრუნა და ჯაყელებს ათაბაგის, ანუ მეფის აღმზრდელის, ტიტული უბოძა. ამ ტიტულიდან მოდის სახელი საათაბაგო, ათაბაგთა სამფლობელო.
1465 წელს ყვარყვარე მეორე ჯაყელმა ფარავნის ტბასთან მეფე გიორგი მერვე დაამარცხა და საბოლოოდ გამოეყო. დამოუკიდებლობა ძლიერ მუსლიმ მეზობლებს შორის ცხოვრებად იქცა: სამთავროს აყ-ყოიუნლუს თურქმანები ესხმოდნენ თავს, 1479 წლიდან კი მის მიწებზე ოსმალეთის იმპერიამ დაიწყო შემოტევა. 1535 წელს იმერეთის მეფე ბაგრატ მესამემ მურჯახეთთან ათაბაგი დაამარცხა, დაატყვევა და სამცხე შემოიერთა, მაგრამ დატყვევებული ათაბაგის ვაჟმა ოსმალებს სთხოვა დახმარება. როგორც პოლიტიკურმა ერთეულმა, სამთავრომ არსებობა 1625 წელს შეწყვიტა. მისი პირველი მთავრების პორტრეტები ახალციხის მახლობლად, საფარის მონასტრის კედლებზეა შემორჩენილი.