დიაოხი და კოლხა

პირველი მოხსენიებები ლურსმნულ წარწერებში

ძველი წელთაღრიცხვის XII–VIII საუკუნეები

ფარნავაზამდე დიდი ხნით ადრე ქართველთა წინაპრებთან დაკავშირებული მიწები უცხო მატიანეებში ხვდებოდა, ლურსმნული დამწერლობით ამოკვეთილში. ასურული წარწერები დაიაენის სამეფოზე მოგვითხრობს: ძველი წელთაღრიცხვით 1112 წელს მეფე ტიგლათფილესერ I-მა მისი მეფე სიენი დაამარცხა, ტყვედ აიყვანა და ხარკის პირობით გაათავისუფლა. ძველი წელთაღრიცხვით 845 წელს ასურელ სალმანასარ III-ს დაიაენის სხვა მეფე, ასია, დაემორჩილა. ბევრი მეცნიერი დაიაენს ურარტული წარწერების დიაოხს უკავშირებს, თუმცა ეს დაახლოება ძირითადად სახელების მსგავსებას ეყრდნობა.

ძველი წელთაღრიცხვის მერვე საუკუნის დასაწყისში დიაოხი ახალი ძლიერი მეზობლის, ურარტუს, სამიზნე გახდა. მეფე მენუამ დაიპყრო მისი მთავარი ქალაქები, ზუა, უტუ და შაშილუ, და მეფე უტუფურშს ოქროსა და ვერცხლის ხარკი დააკისრა. მისმა ვაჟმა, არგიშთი I-მა, ძველი წელთაღრიცხვით 783 წელს უტუფურში კვლავ დაამარცხა და მისი სამფლობელოები მიიერთა, მოგვიანებით კი მისი აჯანყება ჩაახშო. დიაოხის გული, როგორც ჩანს, ევფრატის სათავეებსა და ჭოროხისა და ოლთისის ხეობებს შორის მდებარეობდა, იმ მიწებზე, რომლებიც შემდეგ ქართული ტაო გახდება; ქალაქ უტუს ხშირად დღევანდელ ოლთისთან აიგივებენ, შეშეთინას კი შავშეთთან.

ისტორიკოსი რონალდ სუნი დიაოხს მნიშვნელოვან, შესაძლოა, პროტოქართულ ტომობრივ გაერთიანებად მიიჩნევდა, მაგრამ სხვა აზრებიც არსებობს: რობერტ ჰიუსენი ფიქრობდა, რომ მისი მოსახლეობა კავკასიურ ენებთან არამონათესავე ენაზე ლაპარაკობდა. თითქმის იმავე დროს, ძველი წელთაღრიცხვის მერვე საუკუნის შუა ხანებში, ურარტუს მეფე სარდური II-მ სტელაზე ამოკვეთა გამარჯვება ქვეყანა კოლხაზე. სად მდებარეობდა იგი, დღემდე სადავოა, მაგრამ გავრცელებული აზრით, ამ ურარტული სახელიდან მომდინარეობს კოლხეთის ბერძნული სახელი. კოლხას მეფეთა სახელები წარწერებს არ შემოუნახავს.