მეშვიდე საუკუნის ტეტრაკონქი მდინარე ტანას ხეობაში: მეთერთმეტე საუკუნის მოხატულობა და ნუსხურითა და მხედრულით შესრულებული უძველესი ცნობილი წარწერები.
650

ატენის სიონი მდინარე ტანას ხეობაში დგას, გორიდან დაახლოებით ათი კილომეტრით სამხრეთით. ტაძარი მეშვიდე საუკუნის დასაწყისშია აგებული და იერუსალიმის სიონის მთის სახელს ატარებს. ეს ტეტრაკონქია, ანუ ნაგებობა, რომელსაც გუმბათქვეშა სივრცის გარშემო ოთხი აფსიდი აქვს, და ძალიან ჰგავს მცხეთის ჯვარს, რომელიც მის ნიმუშად მიაჩნიათ. სამხრეთ ფასადზე ამოკვეთილი სომხური წარწერა ამ ეკლესიის მაშენებლად თოდოსაკს ასახელებს. იყო იგი პირველი ხუროთმოძღვარი თუ ოსტატი, რომელმაც ტაძარი მეათე საუკუნის ბოლოს განაახლა, მკვლევრებს არ გადაუწყვეტიათ.
გარედან წყობის ქვედა რიგებს თავდაპირველი მოწითალო ქვა შერჩა, ზედა ნაწილი კი, მეათე საუკუნის განახლების შემდეგ, მომწვანო-ნაცრისფერი ფილებითაა მოპირკეთებული. დასავლეთ ფასადზე ნადირობის სცენაა ამოკვეთილი: მხედარმა ეს-ესაა ისარი სტყორცნა და ისარი უკვე ირმის კისერშია გარჭობილი. ჩრდილოეთის შესასვლელის თავზე ორი ირემი მრგვალი აუზიდან წყალს სვამს. შიგნით მოხატულობა მხოლოდ მეთერთმეტე საუკუნის მეორე ნახევარში გაჩნდა და მიიჩნევენ, რომ მასზე სულ მცირე ოთხი ოსტატი მუშაობდა. დასავლეთ აფსიდში გამოსახული არიან მეფეები და დიდებულები, რომლებმაც მშენებლობას მხარი დაუჭირეს.
ატენის კედლები არქივის მოვალეობასაც ასრულებს. აქ არის ნუსხურით შესრულებული უძველესი ცნობილი წარწერა, 835 წლისა, და მხედრულის, დღევანდელი ქართული დამწერლობის, უძველესი ნიმუშები, მეათე საუკუნის ოთხმოციანი წლებისა. ერთი წარწერა მოგვითხრობს, როგორ დაამარცხა ხალიფას სარდალმა ბუღამ თბილისის ამირა ისჰაკი, სიკვდილით დასაჯა იგი და 853 წლის ხუთ აგვისტოს თბილისი აიღო და გადაწვა. მეორე იუწყება, რომ მეთერთმეტე საუკუნის სამოციან წლებში მეფე ბაგრატ მეოთხემ ატენში ქალაქის აშენება ბრძანა, და მის შენობებს ჩამოთვლის.